Vertaling

 

 

Die tier en die luiperd

 

Twee bekende taalkundiges, André Lefevere en Umberto Eco, het hulle uitgelaat oor die begrip van “equivalence” in die vertalingsproses. Ek stel voor dat dit in Afrikaans “gelykwaardigheid” heet, of “gelykstaande met”.

 

Om te vereenvoudig, wei hierdie twee kundiges uit oor die kwessie van die vertaling van ‘n

literêre werk op so ‘n manier dat die vertaalde teks “getrou” is aan die “semantiese betekenis” van die oorspronklike – en of dit ‘n vertolking is van die “bedoeling van die teks”. Laasgenoemde volg dus nie die oorspronklike teks woord vir woord nie.

 

‘n Vertaler sou byvoorbeeld ‘n teoretiese gedig waarin die woord “tiger” voorkom, in Afrikaans vertaal waarin die woord “luiperd” voorkom. Daar is trouens geen inheemse tiere in Afrikaans se vaderland nie.

 

Hier is hoe Eco en Lefevere dit stel:

 

Eco

 

“It seems that to respect what the author said means to remain faithful to the original text. I understand how outdated such an expression can sound, when so many translation theories stress the principle according to which, in the translating process, the impact a translation has upon its own cultural mileieu is more important than an impossible equivalence with the original. But the concept of faithfulness depends on the belief that translation is a form of interpretation and that (even while considering the cultural habits of their presumed readers) translators must aim at rendering, not necessarily the intention of the author (who may have been dead for millennia), but the intention of the text – the intention of the text being the outcome of an interpretive effort on the part of the reader, the critic or the translator.”

Mouse or rat? Translation as negotiation, p 4. Umberto Eco. Phoenix 2004

 

Lefevere

 

“Peter Newmark admits the existence of the dilemma (the concept of equivalence) by distinguishing between “semantic” and “communicative” translation. Semantic translation belongs more in the realm of equivalence: it tries to supply an equivalent semantic content for words found in the source text, and it concentrates more on the meaning of the source text. Communicative translation, by contrast, is more or less equivalent to a “cultural adaptation” of the source text, so that readers in the target culture find it easier to read. It deals with the message of the original, and it obviously falls into the category “functional”. One cannot help but think that the dominance of the concept of equivalence has greatly contributed to the stagnation of thinking about translation.”

Translating literature, p 10. André Lefevere. The Modern Language Association of America 1992.

 

Ek wil graag aan die hand van ‘n gedig van Tomas Tranströmer, wat ek uit Sweeds vertaal het, besin oor hierdie begrippe. Tranströmer is natuurlik hierdie jaar se Nobelprys-wenner in Literatuur, een van die min digters wat hierdie prys kon verower het.

 

Hier volg die vertaalde gedig gevolg deur die oorspronklike.

 

Stilte

 

Gaan verby, hulle is begrawe …

‘n wolk gly oor die ronde son.

 

Honger is ‘n hoë gebou

wat rondbeweeg in die nag

 

in die slaapkamer gaan die skag van ‘n hysbak oop

‘n donker staaf wat binnetoe wys.

 

Blomme in die sloot. Fanfare en stilte.

Gaan verby, hulle is begrawe …

 

Silwerware oorleef in groot skole

diep onder waar die Atlantiese Oseaan swart is.

 

Tystnad

 

Gå förbi, de är begravda . . .

Ett moln glider över solskivan.

 

Svälten är en hög byggnad

som flyttar sig om natten

 

i sovrummet öppnar sig en hisstrummas

mörka stav mot innandömena.

 

Blommor i diket. Fanfar och tystnad.

Gå förbi, de är begravda . . .

 

Bordssilvret överlever i stora stim

på stort djup där Atlanten är svart.

 

Sweeds en Afrikaans

 

Voor ons die begrip onder die loep neem, ‘n paar worode oor die aard van Sweeds en Afrikaans.

 

Die twee tale is redelik nou verwant. Albei stam uit Indo-Europees en Germaans. Sweeds stam direk uit Germaans via Oud-Noors.

 

Afrikaans se voorgeslag is Wes-Germaans, Wes-Laer-Frankonies, Oud-Hollands en Hollands.

 

Albei die tale se woordeskat het grootliks van Germaanse oorsprong  gebly, in teenstelling met een van die ander Germaanse afstammelinge, Engels. Daar is soveel kernwoorde van Latynse, Franse en Griekse oorsprong in Engels dat dit feitlik as ‘n mengeltaal beskou kan word.

 

Weens die groot ooreenkoms in woodeskat tussen Sweeds en Afrikaans is dit teoreties makliker om die gevoelswaarde en toonaard van ‘n Sweedse gedig in Afrikaans weer te gee, as wat dit in Engels is. Meer hieroor later.

 

Gelykwaardigheid en herskepping

 

Wanneer mens kyk na die eerste twee reëls van die gedig …

 

Gå förbi, de är begravda . . .

Ett moln glider över solskivan.

 

… vind ons dat die eerste reël (danksy die nou verwantskap van die twee tale?) met groot gelykwaardigheid (equivalence) vertaal kan word:

 

Gaan verby, hulle is begrawe …

 

Maar die tweede reël vra ‘n ietwat ander oplossing. ‘n Masjienvertaling van die eerste twee reëls lyk maar na taamlik verminkte taal, dit is so “gelykwaardig” as wat ‘n masjien dit kan kry:

 

Loop die verlede, is hulle begrawe. . .

‘N wolk sweef oor die son.

 

Hierdie weergawe ignoreer die volle betekenis van “solskivan” wat letterlik “sonskyf” is.

 

Waarom kom hierdie vorm van die woord dan nie in die Afrikaanse vertaling hierbo voor nie? Hier het die vertaler dan klaarblyklik besluit dat “equivalence” hier nie gepas sal wees nie en het besluit om eerder “communicative te vertaal. Dit wil sê, om die Sweedse woorde op so ‘n manier te vertaal dat dit vir ‘n Afrikaanse leser natuurlik en oortuigend sal voel. Dit blyk dat die vertaler gevoel het dat “sonskyf” of “sonneskyf” taamlik styf en kunsmatig klink en het dus weg beweeg van die letterlike weergawe – nou staan daar:

 

‘n wolk gly oor die ronde son.

 

Laastens nog net een voorbeeld:

 

i sovrummet öppnar sig en hisstrummas

mörka stav mot innandömena.

 

Die masjienvertaling is hier nog meer onbeholpe. Tranströmer se Sweeds is geskakeerd en

idiomaties en sy eiesoortige woorde kan nie altyd, selfs in die beste woordeboeke, maklik nagespoor word nie. Die masjienvertaling laat dus “histrummas” (hysbakskag)  en ” innandömena” (na binne) onvertaald.

 

in die slaapkamer oopmaak op ‘n (hisstrummas)

donker bar teen (innandömena).

 

Die Afrikaanse vertaling gaan redelik vry om met die oorspronklike en lewer:

 

in die slaapkamer gaan die skag van ‘n hysbak oop

‘n donker staaf wat binnetoe wys.

 

Om op te som

 

Die vertaler het ‘n voortdurende tweegesprek met homself. Aan die een kant wil hy nie so ver afwyk van die oorspronklike dat sy vertaling naderhand heeltemal iets anders is as die oorspronklike nie. Aan die ander kant wil hy ‘n gedig in die teikentaal tot stand bring, nie ‘n verduideliking van ‘n oorspronklike teks nie.

 

Hoe geslaagd ‘n bepaalde vertaling is, sal die aandagtige leser oor besluit.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: